GS Lê Văn Thiêm - Bậc tiền bối xây dựng nền Toán học Việt Nam

27-02-2018

Ngày 29/3/2018 - Kỷ niệm 100 năm Ngày sinh của GS Lê Văn Thiêm - Bậc tiền bối xây dựng nền Toán học Việt Nam. Nhân dịp này Hội thảo Toán học Quốc tế đã được khai mạc sáng nay tại Viện Toán học. Xin chia sẻ với các bạn về cuộc đời của giáo sư.

Xuất thân và con đường học tập

Giáo sư Lê Văn Thiêm sinh ngày 29/3/1918 (17 tháng Hai năm Mậu Ngọ)  tại Lạc Thiện, Trung Lễ (Đức Thọ, Hà Tĩnh), là một làng quê nghèo hiếu học của vùng đất Đức Thọ. Dòng họ Lê ở Trung Lễ là một gia tộc danh tiếng, có nhiều người đỗ giải nguyên như Lê Văn Tự, Lê Văn Huân, Lê Thước... Đặc biệt, ông Lê Văn Kỷ, anh cả của giáo sư Lê Văn Thiêm là một người kỳ lạ khi thi đỗ tiến sĩ Nho học năm 1919, nhưng rồi chuyển sang học tiếng Pháp, thi rất nhanh qua nhiều bậc học và cuối cùng tốt nghiệp trường Y Hà Nội, vào làm việc tại Quy Nhơn.

Năm 1930, cả cha và mẹ Lê Văn Thiêm đều qua đời. Phát huy truyền thống gia phong, anh đã vào Quy Nhơn, nương tựa nơi người anh cả Lê Văn Kỷ đang hành nghề thuốc ở đó, để học tại Trường Collège de Quy Nhơn (nay là Trường Quốc học Quy Nhơn). Với chí tiến thủ cao và lòng ham mê học tập, tại đây, Lê Văn Thiêm đã làm cho tất cả các thầy giáo phải kinh ngạc về sự thông minh xuất chúng của mình, đặc biệt ở môn Toán học. Anh giải được những bài toán của các lớp trên và giải bằng nhiều cách khác nhau. Chỉ trong 4 năm (1933 - 1937), anh đã hoàn thành xuất sắc chương trình học 9 năm và đứng đầu danh sách khen thưởng của nhà trường khi tốt nghiệp Cao đẳng tiểu học (tương đương với Phổ thông cơ sở ngày nay). Ba tháng sau, Lê Văn Thiêm lại lập một kỳ tích mới: thi đỗ tú tài phần 1 (tương đương lớp 11 ngày nay), việc mà người bình thường phải chuẩn bị khẩn trương trong 2 năm. Ngay năm sau, anh lại thi đỗ tú tài toàn phần.

Là một thanh niên có tài năng khoa học xuất sắc, sau khi tốt nghiệp bậc trung học, Lê Văn Thiêm thi đậu vào trường Cao đẳng sư phạm Paris.

Giáo sư Lê Văn Thiêm

Giáo sư Lê Văn Thiêm

 
Từ thời thuộc Pháp, một số học sinh Việt Nam ưu tú sang Pháp du học như Nguyễn Xiển, Hoàng Xuân Hãn, Tạ Quang Bửu, Nguyễn Thúc Hào... đã đến Pháp học Toán cao cấp, rồi trở thành những nhà toán học xuất sắc, về nước dạy Toán ở bậc trung học và đại học. Song, phải đến lúc Lê Văn Thiêm bảo vệ thành công Tiến sỹ Toán tại Pháp thì nước ta mới có nhà toán học thực thụ, nghĩa là người có công trình nghiên cứu Toán học đạt trình độ quốc tế.
 
Ông tốt nghiệp Thạc sĩ năm 1943 tại Paris, sau đó ông sang làm luận án Tiến sĩ tại Đại học Göttingen (Đức) với học bổng của Quỹ Alexander von Humboldt dưới sự hướng dẫn của nhà toán học Hans Wittich.
Luận án Tiến sĩ Toán học của ông về giải tích phức được bảo vệ thành công năm 1945 tại Đại học Göttingen với hồ sơ bảo vệ số Math.Nat.Prom. 0728. Tên của luận án là "Über die Bestimmung des Typus einfach zusammenhängender offener Riemannscher Flächen", tạm dịch: "Về việc xác định kiểu của một diện Riemann mở đơn liên". Buổi bảo vệ được tổ chức vào ngày 4/4/1945, sau đó bằng tiến sĩ được trao vào ngày 8/4/1946 với điểm đánh giá trung bình: Giỏi. Ông được xem là người Việt Nam đầu tiên có bằng Tiến sĩ Toán học.

GS Lê Văn Thiêm tại Thuỵ Sĩ năm 1943

GS Lê Văn Thiêm tại Thuỵ Sĩ năm 1943

Ông tiếp tục bảo vệ luận án Tiến sĩ Quốc gia ở Pháp năm 1949 tại Đại học Paris 11 với luận văn có nhan đề là "Sur le problème d'inversion dans la théorie de la distribution des valeurs des fonctions méromorphes", tạm dịch: "Về bài toán ngược trong lý thuyết phân phối giá trị các hàm phân hình".
Ông có một thời gian làm việc cùng với GS. Rolf Herman Nevanlinna tại Đại học Zurich, Thụy Sĩ cho tới năm 1949.
Ông là người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ A ở Đức (1944), rồi luận án Tiến sĩ quốc gia về toán ở Pháp (1948) và cũng là người Việt Nam đầu tiên được mời làm giáo sư Toán học và cơ học tại Đại học Zurich (Thuỵ Sĩ, 1949), một trường đại học lớn ở châu Âu, nơi thời trẻ Albert Einstein đã từng theo học.

Cống hiến và xây dựng nền Toán học Việt Nam

Năm 1949, theo lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch, GS. Lê Văn Thiêm từ bỏ địa vị khoa học của mình ở Zurich để về nước tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu giành độc lập chodân tộc. Ông đã trở về nước qua đường bay Paris - Băng Cốc, rồi từ Băng Cốc bằng đường bộ qua Campuchia về rừng U Minh, khu 9 miền Nam tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp, công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ từ ngày 19 tháng 12 năm 1949.
 
Trong thời gian công tác ở khu 9, Lê Văn Thiêm đã được GS. Hoàng Xuân Nhị giới thiệu vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Một Việt kiều, mới về nước có 4 tháng, đã được kết nạp vào Đảng Cộng sản, đây là điều hiếm thấy.

GS Hoàng Xuân Nhị - người giới thiệu GS Lê Văn Thiêm vào Đảng CSVN

GS Hoàng Xuân Nhị - người giới thiệu GS Lê Văn Thiêm vào Đảng CSVN

Sau thắng lợi vang dội của chiến dịch Biên giới năm 1950, Chính phủ ta khẩn trương chuẩn bị lực lượng cán bộ khoa học cho việc kiến thiết đất nước sau ngày toàn thắng. Tháng 7.1950, Đề án giáo dục được thông qua nhằm đáp ứng kịp thời các nhu cầu của thời kỳ cách mạng mới.
 
Từ năm học 1950 - 1951, trong điều kiện khó khăn gian khổ của cuộc kháng chiến, nước ta đã từng bước hình thành ba trung tâm đại học: trung tâm Việt Bắc gồm các trường: Đại học Y, Ban quân dược, Cao đẳng Công chính, Cao đẳng Mỹ thuật; trung tâm Thanh - Nghệ với hai phân hiệu Khoa học Xã hội và Khoa học Tự nhiên; Khu học xá Trung ương (đặt nhờ tại Nam Ninh, Quảng Tây, Trung Quốc) đào tạo cán bộ khoa học và giáo viên trung học.

GS Lê Văn Thiêm và các Giáo sư tại Khu học xá Nam Ninh (1951)

GS Lê Văn Thiêm và các Giáo sư tại Khu học xá Nam Ninh (1951)

Năm 1951, Lê Văn Thiêm được Chính phủ điều động từ Nam Bộ ra Việt Bắc để nhận nhiệm vụ mới. Ba lô trên vai, ông đã phải lội bộ 6 tháng theo đường rừng để ra đến Việt Bắc. Ông được giao nhiệm vụ xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, được cử giữ chức vụ Hiệu trưởng của hai trường này và giảng dạy môn Cơ học lý thuyết (khi đó có tên là Đại học Sư phạm Khoa học) và Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội (khi đó có tên là Đại học Khoa học Cơ bản). (1951-1954).

GS Lê Văn Thiêm và Ban Chấp hành Hội Toán học Việt Nam khoá I. Hoàng Tuỵ (Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký, thứ 3), Nguyễn Thúc Hào (Phó Chủ tịch, thứ 4), Lê Văn Thiêm (Chủ tịch, thứ 5), Nguyễn Cảnh Toàn (Phó Chủ tịch, thứ 6), Nguyễn Đình Trí (Uỷ viên Thường vụ, thứ 7)... (Hàng đầu từ trái sang).

GS Lê Văn Thiêm và Ban Chấp hành Hội Toán học Việt Nam khoá I. Hoàng Tuỵ (Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký, thứ 3), Nguyễn Thúc Hào (Phó Chủ tịch, thứ 4), Lê Văn Thiêm (Chủ tịch, thứ 5), Nguyễn Cảnh Toàn (Phó Chủ tịch, thứ 6), Nguyễn Đình Trí (Uỷ viên Thường vụ, thứ 7)... (Hàng đầu từ trái sang).

 
Ông là Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học, Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam và tổng biên tập đầu tiên của hai tạp chí toán học Việt Nam là tạp chí "Acta Mathematica Vietnamica" và "Vietnam Journal of Mathematics".
 
Giáo sư Lê Văn Thiêm là một nhà khoa học lớn của Việt Nam, là tác giả của nhiều công trình toán học xuất sắc. Ông đã công bố 20 công trình nghiên cứu khoa học ở trong và ngoài nước, trong đó có 2 sách chuyên khảo. Dưới sự lãnh đạo của ông, Viện Toán học đã trở thành một trung tâm toán học uy tín hàng đầu của cả khu vực.
 
GS. Lê Văn Thiêm có đóng góp lớn trong việc thiết lập quan hệ hợp tác quốc tế giữa các nhà toán học Việt Nam và các nhà toán học thế giới. Ông đã đưa Hội Toán học Việt Nam tham gia vào Hội Toán học quốc tế với tư cách là thành viên chính thức, đưa Viện Toán học tham gia vào Trung tâm Toán học quốc tế Banach (Ba Lan). Nhờ mối quan hệ tốt và uy tín khoa học của ông mà nhiều nhà toán học có tên tuổi trên thế giới như Laurent Schwartz, Grotendick (Pháp), Smale và Chomsky (Mỹ)... đã sang Việt Nam và nhiệt tình giúp đỡ, cộng tác với các nhà toán học Việt Nam.

GS. Lê Văn Thiêm, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và GS Trần Đại Nghĩa

GS. Lê Văn Thiêm, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và GS Trần Đại Nghĩa

Năm 1963, nghiên cứu công trình về ứng dụng hàm biến phức trong lý thuyết nổ, vận dụng phương pháp Lavrentiev, giáo sư Thiêm cùng các học trò tham gia giải quyết thành công một số vấn đề thực tiễn ở Việt Nam như: Tính toán nổ mìn buồng mỏ đá Núi Voi lấy đá phục vụ xây dựng khu gang thép Thái Nguyên (1964); Phối hợp với Cục Kỹ thuật Bộ Quốc phòng lập bảng tính toán nổ mìn làm đường (1966); Phối hợp với Viện Thiết kế Bộ Giao thông Vận tải tính toán nổ mìn định hướng để tiến hành nạo vét kênh Nhà Lê từ Thanh Hoá đến Hà Tĩnh (1966 – 1967).

 GS Lê Văn Thiêm với phu nhân Võ Thị Lệ Hồng sau ngày cưới năm 1956

GS Lê Văn Thiêm với phu nhân Võ Thị Lệ Hồng sau ngày cưới năm 1956

 

Ông đã ứng dụng hàm biến phức sang các lĩnh vực khác như: lý thuyết đàn hồi, chuyển động của chất lỏng nhớt. Kết hợp nghiên cứu lý thuyết với ứng dụng, Lê Văn Thiêm đề xuất một phương pháp độc đáo sử dụng nguyên lý thác triển đối xứng của hàm giải tích để tìm nghiệm tường minh cho bài toán thấm trong môi trường không đồng chất. Công trình này được đánh giá cao, được đưa vào cuốn sách chuyên khảo "The Theory of Groundwater Movement" (Lý thuyết chuyển động nước ngầm) của nữ Viện sĩ người Nga P.Ya.Polubarinova Kochina, xuất bản ở Moskva năm 1977.

GS Hoàng Tuỵ, GS Lê Văn Thiêm cùng các nhà toán học đón Đại tướng Võ Nguyên Giáp

GS Hoàng Tuỵ, GS Lê Văn Thiêm cùng các nhà toán học đón Đại tướng Võ Nguyên Giáp

 

Ông đã cùng với các cộng sự ở Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam dùng toán học để góp phần giải quyết các vấn đề như: Tính toán nước thấm và chế độ dòng chảy cho các đập thuỷ điện Hòa Bình, Vĩnh Sơn; Tính toán chất lượng nước cho công trình thuỷ điện Trị An.
Ông đã được Nhà nước Việt Nam truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 và Huân chương Độc lập hạng Nhất năm 1996.
Ông giữ vị trí đại diện toàn quyền của Việt Nam tại Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna, Liên Xô (1956 – 1980).
  
Giáo sư Lê Văn Thiêm là một con người có đạo đức cao đẹp và trong sáng, một người thầy luôn dìu dắt và nâng đỡ thế hệ trẻ, một nhà khoa học tài năng đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp xây dựng và phát triển nền toán học nước nhà. Nhiều học trò của ông đã trở thành các giáo sư tiến sĩ và các cán bộ chủ chốt của nhiều ngành khoa học tự nhiên.

Bên tượng của GS Lê Văn Thiêm tại Viện Toán học Việt Nam

Bên tượng của GS Lê Văn Thiêm tại Viện Toán học Việt Nam

 

Giáo sư Lê Văn Thiêm mất ngày 3/7/1991 tại TP Hồ Chí Minh, nơi ông đã sống và làm việc trong những năm cuối đời của mình. Thương tiếc ông, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã gửi lời chia buồn đến người quả phụ:
"Anh Lê Văn Thiêm qua đời càng làm nổi bật tầm vóc và sự cống hiến của nhà Toán học và người chiến sĩ cộng sản Lê Văn Thiêm. Đó là điều từ đáy lòng tôi muốn nói với chị và với hương hồn người đã khuất...".
 
Nói về ông, GS. Hoàng Tụy - một đồng nghiệp một người bạn thân thiết có nhiều năm gắn bó với ông đã tâm sự: "Giá như GS. Lê Văn Thiêm cứ tiếp tục sự nghiệp nghiên cứu ở Pháp hay ở Mỹ thì chắc chắn với tài năng xuất sắc của mình ông đã có thể có nhiều cống hiến to lớn hơn cho toán học và tên tuổi quốc tế của ông lẫy lừng hơn. Song ông đã lựa chọn trở về quê nhà cùng chia sẻ khó khăn gian khổ với đồng bào và thật sự tất cả những gì ông đã cống hiến cho Tổ quốc và cộng đồng toán học Việt Nam chỉ có thể khiến chúng tôi vô cùng biết ơn ông và tự hào về ông".
 
Hiện tên ông đã đặt tên cho Giải thưởng Toán học Lê Văn Thiêm - một giải thưởng của Hội Toán học Việt Nam dành cho những người nghiên cứu, giảng dạy toán và học sinh giỏi toán xuất sắc ở Việt Nam. Thủ đô Hà Nội cũng có một con đường mang tên giáo sư Lê Văn Thiêm. Tên ông cũng là tên của trường Trung học cơ sở ở TP Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh, tiền thân là trường năng khiếu thị xã Hà Tĩnh. Ngôi trường luôn là lá cờ đầu trong công tác thi đua dạy và học khối THCS trong toàn tỉnh.

Hội thảo Toán học Quốc tế nhân 100 năm Ngày sinh GS Lê Văn Thiêm

Hội thảo Toán học Quốc tế nhân 100 năm Ngày sinh GS Lê Văn Thiêm


Theo BigSchool


 

Content1 (mobil)
content1nhasangnghiep
Content2 (mobil)
content2