Được xây dựng vào năm 1826 dưới triều vua Minh Mạng, Duyệt Thị Đường được xây dựng làm nơi dành riêng cho Vua, Hoàng thân quốc thích, các quan đại thần, và quốc khách của triều đình đến xem biểu diễn nghệ thuật (chủ yếu là xem các vở Tuồng cung đình). Ngoài chức năng chính trên, Duyệt Thị Đường còn là nơi tổ chức các buổi lễ hội đặc biệt như dịp tứ tuần các vua Minh Mạng, Tự Đức, Đồng Khánh, Khải Định…. Đối tượng được tham dự là các quan văn võ, các hoàng tử, hoàng đệ… Vào năm 1833 (Minh Mạng thứ 14) triều đình nhà Nguyễn đã cho tổ chức đúc tiền “Minh Mạng phi long” ngay tại địa điểm này.

 

 

Lối vào Duyệt Thị Đường

Duyệt Thị Đường được hiểu là một gian nhà dành để xem biểu diễn nghệ thuật để từ đó con người chiêm nghiệm những điều hay lẽ phải. Cụ thể, “Duyệt” là xem xét để phân biệt điều phải trái; “Thị” là xem; và “Đường” là ngôi nhà. Đây là một trong 4 nhà hát được xây dựng dưới thời nhà Nguyễn, bao gồm: Duyệt Thị Đường, Tịnh Quan Viên, Minh Khiêm Đường và Cửu Tư Đài.

 

 

Duyệt Thị Đường trên tổng thể Hoàng thành, bao gồm: 1. Ngọ Môn. 2. Điện Thái Hòa. 3. Thái Bình Ngự lãm thư lâu. 4. Duyệt Thị Đường 5. Hiển Lâm Các. 7. Hiền Đức Môn. 8. Hiển Nhân Môn

Vật liệu xây dựng nhà hát Duyệt Thị Đường đều bằng gỗ lim. Nhà hát có chiều cao 12m, gồm hai tầng. Đây là một tòa nhà bằng gỗ, lợp ngói lưu ly, bốn gian hai chái, tọa lạc trong một khuôn viên hình vuông có tường bao quanh. Trần nhà của nhà hát Duyệt Thị Đường được chạm nổi cảnh trăng, sao, các vì tinh tú, mặt trời – biểu hiện của vũ trụ thu nhỏ. Phía vách gỗ bên ngoài nhà hát được khắc hình rồng, phụng và nhiều loại hoa văn khác. Sân khấu của nhà hát có hình vuông, nằm ngay chính giữa nhà hát. Hai bên sân khấu có treo hai câu đối bằng chữ Hán của vua Minh Mạng:

“Âm nhạc tinh trận hòa kỳ tâm di dưỡng kỳ chí

Nghiên xuy tề hiến thủ kỳ thị nhi giới kỳ phi"

Dịch nghĩa:

“Âm nhạc cũng phô bày, hòa lòng người để nuôi dưỡng chí khí

Thiện ác đồng trình hiện, khiến giữ được cái đúng mà giới hạn cái sai”

Duyệt Thị Đường là một tòa nhà có tổng diện tích 11.740 m², trong đó nhà hát nằm ở trung tâm, diện tích là 1.182 m².

Họa tiết trang trí cung đình trên mái ngói, bờ nóc của Nhà hát Duyệt Thị Đường

Nhà hát Duyệt Thị Đường thiết kế theo kiểu nhà sàn truyền thống, gồm hai tầng: Tầng 1: Là nơi dành cho vua, hoàng gia và các quan đại thần thưởng thức tuồng. Khu vực này được bài trí sang trọng với những hàng ghế gỗ lim bóng loáng, chạm trổ hoa văn tinh xảo. Phía trên, trần nhà được trang trí bằng những bức tranh tứ bình, tứ linh đầy màu sắc, thể hiện sự uy quyền và đẳng cấp của triều đình nhà Nguyễn. Tầng 2: Là nơi dành cho các cung nữ và thái giám đứng xem. Khu vực này có không gian rộng rãi, thoáng mát, cho phép du khách có thể bao quát toàn cảnh sân khấu.

Điểm đặc biệt của Duyệt Thị Đường chính là hệ thống âm thanh tự nhiên. Nhờ thiết kế thông minh, âm thanh từ sân khấu được khuếch đại một cách hoàn hảo, giúp du khách có thể thưởng thức trọn vẹn từng lời hát, điệu múa trong các vở tuồng.

Bên trong nhà hát được chống đỡ bởi hai hàng cột lim sơn son có chiều cao 12 m, vẽ rồng ẩn mây cuốn chung quanh chia làm 2 tầng.

Sân khấu chính làm nơi biểu diễn nằm ở giữa nhà hát, có ba mặt, trang trí các họa tiết đặc trưng của triều Nguyễn. Phần bức tường ở cuối sân khấu trổ hai cửa. Các diễn viên vào ở phía phải và ra ở phía trái. Phía sau bức tường là một phòng rộng đựng tủ kệ để chứa các bản tuồng, hia, mão và đạo cụ biểu diễn.

Hình dáng và bố cục của nhà hát Duyệt Thị Đường đã được ông Marcel Monnier ghi lại trong cuốn “Le tour d’Asie”(Plan, Paris 1898) về những điều mắt thấy tai nghe tại buổi xem hát tuồng ở Duyệt Thị Đường vào năm 1898, nhân dịp lễ sinh nhật lần thứ 17 của vua Thành Thái:

“Sân khấu hình chữ nhật, mái cong như mái đình chùa được chống đỡ bởi mấy hàng cột gỗ to lớn, sơn son. Nhà hát được xây dựng dựa lưng vào Hoàng cung - ở đó có cung điện dành cho vua và các bà. Các bà này xem hát ngồi trên một khán đài cao chiếm gần hết phần cuối nhà hát. Phía trước khán đài của các bà có treo một tấm màn trúc. Xuyên qua tấm bình phong mềm mại di động đó, các bà thu mình trong một thứ ánh sáng nhờ nhờ, từ đó các bà nhìn ra và không sợ ai nhìn thấy dung nhan của các bà. Họ nói chuyện huyên thuyên nhè nhẹ. Xen vào tiếng thỏ thẻ như trong lồng chim ấy là tiếng quạt phành phạch giống như tiếng chim vỗ cánh. Tiếng xào xạc của quần áo lụa, tiếng kim khí của đồ nữ trang chạm nhau, tiếng lanh canh của những sợi dây chuyền vàng, thỉnh thoảng một tiếng cười lại phá lên, tiếng cười của trẻ thơ, tiếng cười sớm được hãm lại và theo sau là một sự im lặng kéo dài.

Cách trang trí của nhà hát thật hài hoà: con rồng Việt Nam được thể hiện khắp nơi trên những khung gỗ hoặc bám quanh những thân cột. Trần nhà sơn màu xanh lơ (couleurazur), tinh tú với những dấu hiệu của Hoàng cung nổi lên.

Đồ gỗ sắp đặt rất tương xứng. Ở chân đài dành cho các bà Hoàng Thái hậu và các bà ở Hậu cung, ngai vàng đặt trên một cái bệ đứng riêng một mình. Ở bên phải và bên trái đặt hai hàng ghế dành cho các vị quốc khách, cho các vị chức sắc ở toà Khâm, cho các tướng lãnh quân đội và bộ tham mưu của họ. Xa hơn một chút nữa, ở hai bên sân khấu đặt hai dãy ghế dài trải vải điều sẫm dành cho các quan trong triều, các vị trong Hội đồng Nhiếp chính và Hội đồng Cơ mật. Toạ vị tại đó là người cuối cùng và đáng kính đại diện cho triều Gia Long, ông hoàng Tuy Lý - con thứ 11 của vua Minh Mạng. Ngồi bên cạnh ông là cụ Nguyễn Trọng Hợp - đệ tam phụ chánh, người thực sự nắm quyền hành pháp. Tất cả những người có chức tước đều đeo thẻ bài trước ngực. Đó là một loại kim khánh đeo với một sợi dây bằng lụa màu đỏ. Y phục bằng gấm được thêu hoa với đủ màu sắc sặc sỡ. Cảnh quan được tô điểm thêm bằng bữa cơm chiều dọn trên một cái bàn dài. Có nhiều thứ bánh rất ngon do chính tay các bà làm để dành cho vua và các vị khách quý.

Người phục dịch mặc áo ngắn màu đỏ, đi qua đi lại rất nhẹ nhàng, dáng đi uyển chuyển với đôi bàn chân không. Họ rót rượu mời khách thận trọng như các em rót rượu lễ trong nhà thờ.

Sân khấu thật sự không có, không có gì ngăn cách giữa thế giới hiện thực với các diễn viên. Diễn viên di động đồng bộ với khán giả trong khung hình vuông rộng được tổ chức ngay phía trước ngai vàng và chỗ dành cho các quan lại. Trang trí theo lối cổ: một bức tường có trổ hai cửa, đi ra bên trái, đi vào bên phải.

Sân khấu như thế, người xem được dự vào cái thế giới của nghệ thuật”.

Sau năm 1945 và trong thời gian năm chiến tranh, cùng với các công trình khác trong Tử Cấm Thành, Duyệt Thị Đường bị tàn phá nặng nề. Trong thời kỳ đất nước bị chia cắt, chính quyền Miền Nam Cộng hòa đã dùng Duyệt Thị Đường làm nơi giảng dạy của trường Quốc gia Âm nhạc Huế nên nhiều công trình của nhà hát bị phá bỏ, cấu trúc nhà hát bị thay đổi. Đến năm 1995 với sự tài trợ một phần về kinh phí và chuyên môn của tổ chức Codev Việt - Pháp, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã tổ chức trùng tu lại nhà hát này.  Dưới sự nỗ lực của các nhà khảo cổ học, kiến trúc sư và nghệ nhân, nhà hát đã được phục chế hoàn chỉnh, giữ nguyên vẹn kiến trúc độc đáo và mang lại diện mạo lộng lẫy như ban đầu. 

Đặc biệt từ sau năm 2003, Nhã nhạc Cung đình Huế được vinh danh là “Di sản phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại” (hiện nay “Di sản văn hóa đại diện của nhân loại”) thì Nhà hát Duyệt Thị Đường trở thành một điểm đến không thể bỏ qua của du khách. Hiện, Duyệt Thị Đường là nơi trình diễn Nhã nhạc, Múa cung đình và trích đoạn Tuồng cung đình. Bình quân mỗi ngày nhà hát tổ chức 4 suất diễn với những tiết mục được dàn dựng công phu thu hút người xem và đánh giá cao như múa “Lục cúng hoa đăng”, tiểu nhạc“Thập thủ liên hoàn”, đại nhạc “Tam luân cửu chuyển”, múa “Lân mẫu xuất lân nhi”, các trích đoạn tuồng “Hữu biến vô hình”, “Phàn Lê Ba", v.v. 

 

 

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, Duyệt Thị Đường vẫn giữ nguyên vẹn kiến trúc độc đáo, trở thành minh chứng cho sự tài hoa và tinh tế của nghệ nhân thời Nguyễn.

------------------------------------------

 

 

 

 

Hồng bảo Kỷ lục được hiểu là những công trình Kỷ lục được thực hiện trong một thời gian dài, tích hợp những giá trị về kiến trúc, thẩm mỹ, văn hóa… để hình thành nên cho mai sau những di sản, đồng thời góp phần viết tiếp những câu chuyện mà cha ông đã gây dựng, từ đó góp phần định vị những giá trị địa phương nói riêng và Việt Nam nói chung vươn tầm khu vực và thế giới, góp phần định hình, phát triển hình ảnh du lịch địa phương nói riêng và đất nước nói chung thông qua những công trình biểu tượng.

Hành trình tìm kiếm TOP 100 Hồng bảo Kỷ lục Thế giới tại Việt Nam được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) giao cho Trung tâm TOP Việt Nam triển khai và đề cử đến Viện Kỷ lục Thế giới (World Mark) với mong muốn góp phần nhận diện, định vị, quảng bá hình ảnh quốc gia – địa phương ra thế giới. Dự án là một hành trình dài hơi và có thể tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác trong mục tiêu chung tạo ra những thay đổi về kiến trúc cảnh quan hiện hữu và quan trọng hơn là góp phần tạo nên những giá trị chiều sâu về văn hóa điểm đến hay lịch sử gắn liền với điểm đến.