[WOWTIMES – Đề cử Top 100 Làng nghề trăm tuổi Việt Nam – 2022] (P.21) Làng quạt Chàng Sơn (Hà Nội) - Làng nghề hoài cổ của những chiếc quạt nan

02-12-2022

[VIETKINGS – NIÊN LỊCH &THÀNH TỰU (WOWTIMES)] Chàng Sơn (Thạch Thất, Hà Nội) là một làng nghề truyền thống nổi tiếng với những chiếc quạt tay thủ công sáng tạo và tinh xảo. Mặc dù đã tồn tại hàng trăm năm nay, nhưng làng nghề Chàng Sơn luôn khéo léo chuyển mình theo sự phát triển của đất nước, vừa giữ gìn và kế nghiệp quê cha đất tổ, vừa phát huy mạnh mẽ tinh hoa văn hoá quê hương.

 

Thăng trầm làng quạt Chàng Sơn

Theo lời các bậc cao niên trong làng kể lại, nghề làm quạt giấy Chàng Sơn có gần 200 năm nay. Từ thế kỷ 19, quạt Chàng Sơn đã nức tiếng khắp vùng, từng được người Pháp đem sang Paris triển lãm. Thời phong kiến, người làm quạt giỏi còn được tôn vinh, phong chức bá hộ, một phẩm hàm của giới hào lý hoặc những người giàu có. Đến thời bao cấp, xã Chàng Sơn chuyên sản xuất quạt giấy cho Nhà nước. Nhờ đó, tinh hoa nghề truyền thống có cơ hội tỏa khắp muôn nơi. Ở giai đoạn chuyển sang cơ chế thị trường, quạt giấy nước ngoài sản xuất được nhập vào ồ ạt khiến làng nghề gặp nhiều khó khăn, bao người thợ lành nghề phải chuyển sang công việc mưu sinh khác.

 

Làng quạt Chàng Sơn. (Ảnh: internet)

 

Người đã có công khôi phục làng quạt truyền thống phải kể đến ông Dương Văn Mơ. Cùng trong thời điểm nghề làm quạt ở Chàng Sơn trước nguy cơ thất truyền, phong trào khôi phục hội lễ truyền thống ở địa bàn các xã quanh Chàng Sơn ngày càng lan rộng. Biết tiếng của ông Mơ, đền thờ làng Bùng đã mời ông phục dựng lại chiếc quạt thờ đã bị mối mọt để dân làng Bùng, xã Canh Nậu cúng tế trong những ngày lễ hội. Công việc phục chế quạt thờ là mốc khởi nghiệp cho việc sản xuất quạt hàng loạt sau này của ông Mơ, bởi bên cạnh việc phục chế quạt, ông còn nhận làm quạt thủ công mỹ nghệ cho những đơn đặt hàng của công ty du lịch, quạt the, quạt lượt cho đoàn nghệ thuật và phục vụ hội lễ, đặc biệt cả quạt tranh, một loại quạt do ông sáng tạo ra để đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của khách hàng và đa dạng hoá mẫu mã mặt hàng quạt của gia đình. Cùng với việc đổi mới trong mẫu mã, chủng loại quạt, nguyên liệu làm quạt cũng được ông Mơ cải tiến cho phù hợp, để giảm giá thành sản phẩm nhưng vẫn giữ được những nét tinh xảo đặc trưng của quạt Chàng Sơn.

 

Nghệ nhân Dương Văn Mơ đang phơi những tác phẩm của mình. (Ảnh: interent)

 

Hai năm trở lại đây, làng Chàng Sơn đã tìm được chỗ đứng trên thị trường bởi xu hướng du lịch làng nghề ngày một phát triển. Quạt Chàng Sơn vẫn liên tục được xuất khẩu sang Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc... Thậm chí có những đoàn khách du lịch quốc tế tình cờ được tặng một chiếc quạt Chàng Sơn đã tìm cách đến tận làng nghề để đặt hàng. Giờ đây, ở Chàng Sơn nhà nhà làm quạt, người người làm quạt. Những chiếc quạt không đơn thuần để làm mát những ngày hè, mà còn là vật giải tỏa những ưu phiền, chứa đựng những thông điệp sâu lắng lòng người và góp phần quảng bá văn hóa Việt đến với bạn bè quốc tế.

 

Những tác phẩm quạt nghệ thuật của làng quạt Chàng Sơn. (Ảnh: internet)

 

Sản phẩm của làng Chàng Sơn đã dạng, phong phú như quạt giấy, quạt ghép, quạt the, quạt thư pháp, quạt lụa... nhưng nổi tiếng nhất vẫn là quạt the. Nguyên liệu cơ bản để làm nên một chiếc quạt giấy hay quạt the đều gồm: tre, giấy, vải, hồ nếp. Khâu chọn lựa và xử lý nguyên liệu cần tới con mắt tinh tường và đôi bàn tay khéo léo của nghệ nhân. Những cây tre phải dẻo, đủ già, không mối mọt được cắt thành ống, cạo tinh xanh, lấy dao tách cật ra, gắn sơn vào giữa hai thanh tre. Sau đó, các thanh tre được bó chặt lại vài tháng, đến khi khô sơn mới vót được thành nan quạt.  

 

Nguyên liệu cơ bản đển làm nên quạt làng Chàng Sơn là tre, giấy, vải và hồ nếp. (Ảnh: internet)

 

Ngày trước, làng Chàng Sơn chủ yếu dùng giấy dó của Bắc Ninh. Hiện nay, loại giấy đó hiếm và giá cao, nên quạt Chàng Sơn chủ yếu được chế tác từ loại giấy Bãi Bằng để mộc hay nhuộm mầu, tạo vẻ sặc sỡ, tươi vui cho những chiếc quạt xoè trong ngày lễ hội. Khi vào giấy cho nan quạt phải thật khéo léo, tỉ mỉ, sao cho giấy không bị nhàu, nếp gấp phẳng, đều, tiện cho công việc vẽ tranh. Loại quạt vẫn bán tốt trên thị trường là quạt the dùng để các nghệ sĩ biểu diễn nghệ thuật và dịp lễ hội. Thông thường, những chiếc quạt giấy đơn giản tại làng Chàng Sơn có giá khoảng 5.000 đồng một chiếc, còn quạt biểu diễn kiểu cách, điệu đà hơn có đường diềm cầu kỳ giá khoảng 20.000 đồng/chiếc.

 

Mỗi công đoạn để làm nên một chiếc quạt Chàng Sơn đều đòi hỏi sự kì công, tỉ mỉ. (Ảnh: internet)

 

Quạt tranh là loại quạt khó làm hơn cả. Kích cỡ và thể tài của quạt tranh khá đa dạng, nên quạt tranh có thể cầm tay hay treo trong nhà như một kiểu trang trí nội thất. Kỹ thuật làm quạt tranh phức tạp hơn nhiều so với làm quạt giấy hay quạt the thông thường. Tranh được vẽ trên lụa, và đôi khi còn được thêu ren trước khi gắn vào nan quạt. Đề tài trên quạt tranh khá phong phú, thường là các tích cổ Trung Quốc, tranh phong cảnh, nền để trắng tự nhiên hoặc tô màu. Để tạo ra một chiếc quạt tranh, nghệ nhân làng Chàng Sơn không chỉ có bàn tay khéo léo, tài hoa, mà còn phải có khả năng sáng tạo và cảm thụ hội hoạ tốt.

 

Người nghệ nhân làng Chàng Sơn không chỉ có bàn tay khéo léo, mà còn có khả năng hội họa tài hoa. (Ảnh: internet)

 

Với nghệ nhân làng quạt Chàng Sơn thì mỗi chiếc quạt đều được coi là một đứa con tinh thần, cần phải nâng niu, trau chuốt tỉ mỉ dù ở bất cứ một công đoạn sản xuất nào.Do giá trị sản phẩm của làng quạt Chàng Sơn gắn liền với tính nghệ thuật, nên mặc dù đặc tính của làng nghề là cha truyền, con nối nhưng không phải người làm quạt nào cũng có thể trở thành nghệ nhân và không phải ai cũng có thể làm ra được những sản phẩm mang giá trị nghệ thuật cao nếu không thực sự tài hoa.

 

Sản phẩm quạt Chàng Sơn đã góp phần lưu giữ và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp lâu đời của Việt Nam. (Ảnh: internet)

 

Nghề làm quạt Chàng Sơn không chỉ mang nét đẹp văn hóa, truyền thống cổ xưa, mà là ngành nghề đem lại thu nhập chính của nhiều hộ dân nơi đây. Mặc dù đời sống đã phát triển với nhiều phương tiện làm mát tiện lợi như điều hòa, quạt gió… nhưng quạt truyền thống Chàng Sơn vẫn được ưa chuộng. Nghề làm quạt không chỉ nâng cao thu nhập cho người dân Chàng Sơn mà còn góp phần quan trọng trong việc giữ gìn, phát huy truyền thống ​​​​​lâu đời, đồng thời quảng bá văn hóa Việt với bạn bè trong nước và quốc tế.

 


Quyên Nguyễn - Wowtimes (Tổng hợp)


 

Content1 (mobil)
content1nhasangnghiep
Content2 (mobil)
content2