Đàn đá là một trong những nhạc cụ gõ cổ xưa nhất mà con người từng sử dụng. Tại Việt Nam, các phát hiện khảo cổ học về đàn đá ở khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ đã khẳng định vị thế đặc biệt của vùng đất này trong lịch sử âm nhạc và văn hóa nhân loại. Đàn được chế tác từ những thanh đá có kích thước, độ dày và chiều dài khác nhau nên khi gõ sẽ tạo ra những cao độ âm thanh riêng biệt. Thuở ban đầu, người xưa sử dụng đàn đá để xua đuổi thú dữ, bảo vệ mùa màng và phục vụ các nghi lễ tâm linh nhằm kết nối con người với trời đất, thần linh, phản ánh sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên.

Đối với người dân Tây Nguyên, đàn đá là biểu tượng của di sản văn hóa lâu đời, lưu giữ những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc cộng đồng được truyền nối qua nhiều thế hệ (Ảnh: Tổng hợp)

Bộ đàn đá đầu tiên được phát hiện vào năm 1949 tại làng Ndut Liêng Krak (nay thuộc xã Krông Nô, tỉnh Đắk Lắk), gồm 11 thanh đá có niên đại khoảng 3.000–5.000 năm. Nhà dân tộc học Georges Condominas đã đưa bộ đàn sang Pháp để nghiên cứu, và giáo sư âm nhạc cổ người Hà Lan André Schaeffner xác nhận đây là một nhạc cụ đá độc đáo, chưa từng được biết đến trong lịch sử âm nhạc thế giới.

Sau phát hiện mang tính bước ngoặt này, nhiều bộ đàn đá khác tiếp tục được tìm thấy tại các tỉnh như Đắk Lắk, Đồng Nai và Khánh Hòa. Đặc biệt, bộ sưu tập đàn đá Khánh Sơn gồm hai bộ, mỗi bộ 12 thanh, có niên đại khoảng 2.500–3.000 năm, được phát hiện tại khu vực huyện Khánh Sơn trước đây (nay thuộc các xã Khánh Sơn, Tây Khánh Sơn và Đông Khánh Sơn của tỉnh Khánh Hòa mới). Ngày 18/01/2024, bộ sưu tập này được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia và hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa. Trải qua hàng nghìn năm, đàn đá không chỉ được nhìn nhận như một hiện vật khảo cổ quý giá mà còn trở thành biểu tượng tinh thần, phản ánh mối quan hệ gắn kết giữa con người với đất, đá, núi rừng và cội nguồn văn hóa dân tộc.

Bộ sưu tập đàn đá Khánh Sơn, niên đại khoảng 2.500 - 3.000 năm, đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa được công nhận là Bảo vật Quốc gia

Năm 2005, UNESCO ghi danh Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác truyền khẩu và Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong không gian văn hóa đặc sắc ấy, đàn đá giữ một vị trí riêng biệt với âm thanh mộc mạc, vang vọng như tiếng nói của núi rừng. Đồng thời, đây còn là minh chứng cho sự phát triển của nghệ thuật âm nhạc từ thời tiền sử, trước cả thời kỳ văn hóa Đông Sơn. Vì vậy, đàn đá được xem là một trong những nhạc cụ gõ cổ xưa nhất của người Việt và là di sản văn hóa có giá trị đặc biệt đối với nhân loại.

Xuất phát từ quá trình nghiên cứu bền bỉ, ý thức tri ân nguồn cội cùng niềm đam mê đặc biệt với đá và nhạc cụ dân tộc, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Quang đã sáng tạo bộ đàn đá gồm 54 thanh, tượng trưng cho 54 dân tộc anh em của Việt Nam. Tác phẩm không chỉ góp phần gìn giữ và phát huy giá trị di sản âm nhạc truyền thống, mà còn gửi gắm thông điệp về sự đoàn kết, hòa hợp và khát vọng cùng nhau xây dựng, phát triển một cộng đồng quốc gia thống nhất trong đa dạng văn hóa. Chia sẻ về lý do chọn làm bộ đàn đá 54 thanh, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang cho biết, ý tưởng này được ông ấp ủ từ 10 năm trước kể từ khi bắt đầu tìm hiểu về nhạc cụ đàn đá.

 

 

Sau nhiều năm nghiên cứu, tìm kiếm vật liệu và hoàn thiện thiết kế, ông Nguyễn Xuân Quang cùng các cộng sự đã dành gần 3 năm miệt mài chế tác, chỉnh âm và thẩm âm để tạo nên một bộ đàn đá hoàn chỉnh, hiện thực hóa tâm huyết gìn giữ và lan tỏa giá trị của di sản âm nhạc dân tộc (Ảnh: Báo Khánh Hòa)

 

Bộ đàn đá có 54 thanh, chiều cao tổng thể 80cm, chiều dài bố trí 1.200cm; thanh lớn nhất dài 180cm, thanh ngắn nhất dài 38cm. Để chế tác bộ đàn đá này, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang cùng các cộng sự đã nhiều lần vượt núi, băng rừng, men theo các khe suối ở khu vực Khánh Sơn - Khánh Hòa để tìm kiếm và tuyển chọn những phiến đáRyolit có chất lượng âm thanh phù hợp. Việc lựa chọn nguồn vật liệu theo cách này không chỉ nhằm bảo đảm tính nguyên bản của bộ đàn mà còn thể hiện sự trân trọng đối với giá trị lịch sử, địa chất và văn hóa của đàn đá. 

 

 

 

 

 

 

Mỗi phiến đá được tuyển chọn đều mang trong mình sự kết nối với không gian hình thành của loại nhạc cụ cổ xưa, góp phần gìn giữ tinh thần và bản sắc vốn có của di sản âm nhạc độc đáo này.

 

 

Những khối đá mang âm sắc khác nhau được vận chuyển về xưởng chế tác, đẽo gọt, chỉnh âm hoàn toàn bằng tay - Ảnh: CNCC

 

Sau khi hoàn tất việc sưu tầm vật liệu, các nghệ nhân bắt đầu công đoạn tuyển chọn, đẽo gọt và chỉnh âm hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. Với kích thước, độ dày và cấu tạo khác nhau nên khi gõ mỗi phiến đá sẽ tạo ra những âm sắc riêng, vì vậy từng phiến đá đều phải được lựa chọn kỹ lưỡng phù hợp với từng nốt nhạc trước khi chế tác. Đặc biệt, dải âm của tác phẩm đàn đá 54 thanh này mở rộng trên bốn quãng tám, nên việc chỉnh âm được đánh giá là rất phức tạp, điều này đòi hỏi người nghệ nhân phải có khả năng thẩm âm, chế tác và căn chỉnh âm thanh công phu, tỉ mỉ. Từng thao tác đều được thực hiện hoàn toàn bằng tay và không sử dụng máy móc hiện đại để can thiệp vào tần số âm thanh. Cách làm này không chỉ giúp mỗi thanh đá đạt được cao độ mong muốn mà còn giữ nguyên âm sắc mộc mạc, tự nhiên vốn có của đá.

 

 

Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang cùng nhạc sĩ Nguyễn Phương Đông cùng tham gia chế tác, việc chọn vật liệu và chỉnh âm cho bộ đàn được đánh giá là rất phức tạp vì đây là một chỉnh thể đồng nhất có tới 4 quãng 8 (với 5 nốt Đô), chứ không phải do nhiều bộ đàn ghép lại. 

 

 

 

Mỗi phiến đá được đánh dấu theo nốt nhạc tương ứng, hỗ trợ nghệ nhân trong quá trình biểu diễn và chỉnh âm (Ảnh: VietKings)

 

 

 

Chân đế của bộ đànđá được làm từ gỗ và sắt, kết hợp hệ thống dây treo giúp cố định từng thanh đá, góp phần tạo nên sự ổn định và độ cộng hưởng cho toàn bộ nhạc cụ (Ảnh: VietKings)

 

 

 

Bộ đàn đá 54 thanh phải đảm bảo âm thanh của từng thanh đá hài hòa với nhau tạo nên hợp âm thống nhất

 

 

 

 

 

 

Bộ đàn đá 54 thanh của nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Quang hiện đang trưng bày tại Danh thắng quốc gia Hòn Chồng - Hòn Đỏ để diễn tấu và phục vụ công chúng thưởng lãm (Ảnh: VietKings)

 

 

 

Đại diện Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) chiêm ngưỡng tác phẩm đàn đá 54 thanh được ghi nhận Kỷ lục Độc bản (Ảnh: VietKings)

 

Chính nhờ kỹ thuật chế tác công phu cùng ý nghĩa bảo tồn, sáng tạo và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh đương đại, tác phẩm đàn đá 54 thanh do Nghệ sĩ, Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Quang cùng các nghệ nhân và thợ thủ công thực hiện đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) ghi nhận và xác lập Kỷ lục với nội dung: Tác phẩm đàn đá hiện đại được chế tác thủ công từ đá Khánh Sơn gồm 54 thanh tượng trưng cho 54 dân tộc Việt Nam, kết hợp nghệ thuật chế tác nhạc cụ và nghệ thuật trình diễn âm nhạc chuyển tải thông điệp "Đoàn kết - Hòa hợp - Phát triển", đạt giá trị Kỷ lục Độc bản Việt Nam.

Kỷ lục được trao đến Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang trong khuôn khổ sự kiện Diễn tấu Đàn đá "Đá hát lời biển xanh" và triển lãm trưng bày ảnh "54 dân tộc Việt Nam" diễn ra vào tối ngày 15/7/2026 tại Hội quán danh thắng Hòn Chồng, tỉnh Khánh Hòa.

 

 

 

 

 

 

Toàn cảnh sự kiện tối ngày 15/7/2026 (Ảnh: VietKings)

 

Tham dự sự kiện, về phía Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) có sự hiện diện của Luật gia Nguyễn Mạnh Quý - Phó Viện trưởng Viện Sở hữu Trí tuệ, Thành viên Hội đồng Xác lập Kỷ lục Việt Nam; Bác sĩ, Kỷ lục gia Thế giới Nguyễn Văn Xáng - Thành viên Hội đồng Xác lập Kỷ lục Việt Nam, Trưởng VPĐD Kỷ lục Việt Nam tại miền Trung và bà Nguyễn Thị Quỳnh Ngọc - Phó Viện trưởng Viện Kỷ lục Việt Nam, Tổng thư ký Hội đồng xác lập Tổ chức Kỷ lục Việt Nam. Cùng với sự có mặt của các đại diện là lãnh đạo tỉnh Khánh Hòa và các nghệ nhân đã cùng thực hiện Bộ đàn đá với Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Quang. 

 

 

 

Bà Thái Thị Lệ Hằng - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa phát biểu khai mạc sự kiện  (Ảnh: VietKings)

 

 

 

Bà Nguyễn Thị Quỳnh Ngọc - Phó Viện trưởng Viện Kỷ lục Việt Nam, Tổng Thư ký Hội đồng Xác lập Tổ chức Kỷ lục Việt Nam, đại diện công bố Quyết định xác lập Kỷ lục Việt Nam (Ảnh: VietKings)

 

 

 

Đại diện Lãnh đạo Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) trao bằng xác lập Kỷ lục Việt Nam đến Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Quang (Ảnh: VietKings)

 

 

 

Sau lễ trao Kỷ lục, các đại diện lãnh đạo cùng thực hiện nghi thức cắt băng khánh thành Không gian diễn tấu đàn đá và triển lãm trưng bày ảnh "54 dân tộc Việt Nam"(Ảnh: VietKings)

 

 

 

Chương trình khép lại với tiết mục hòa tấu trên Bộ đàn đá 54 thanh kết hợp cùng các nhạc cụ truyền thống - Ảnh: VietKings

 

 

 

 

 

Đại diện các lãnh đạo chụp ảnh lưu niệm bên tác phẩm đàn đá 54 thanh - Ảnh: VietKings

 

 

Tân Kỷ lục gia Nguyễn Xuân Quang - Ảnh: VietKings

 

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, đàn đá vẫn cất lên thanh âm mộc mạc nhưng đầy sức sống, kể câu chuyện về cội nguồn văn hóa của cư dân Việt cổ. Việc tác phẩm đàn đá 54 thanh được xác lập Kỷ lục Độc bản Việt Nam là sự ghi nhận dành cho một công trình độc đáo, kết hợp nghệ thuật tạo hình, chế tác nhạc vụ và nghệ thuật trình diễn âm nhạc đặc biệt. Đây không chỉ là sự tiếp nối tinh hoa của cha ông mà còn là minh chứng cho khả năng bảo tồn và sáng tạo di sản trong đời sống đương đại, để thanh âm ngàn năm của đàn đá tiếp tục ngân vang, góp phần lan tỏa bản sắc văn hóa Việt Nam đến với công chúng trong nước và bạn bè quốc tế.