Sự tích bánh chưng, bánh giầy được lưu truyền trong các huyền sử suốt hàng nghìn năm gắn với câu chuyện về hoàng tử Lang Liêu dưới thời Vua Hùng Vương thứ 6. Nhận lời thử thách của vua, các hoàng tử tỏa đi khắp nơi tìm của ngon vật lạ làm lễ vật mừng thọ cha cùng với lời cầu chúc quốc thái dân an, thiên hạ thái bình. Sau khi nằm mộng được thần linh chỉ lối, chàng Lang Liêu đã dâng lên đức vua món bánh chưng xanh đại diện cho đất vuông, bành giầy tròn đại diện cho bầu trời. Cảm mến tấm lòng hiếu thảo, vua Hùng đã truyền ngôi cho chàng.

Bánh chưng, bánh giầy từ đó trở thành sản vật đặc trưng của quê hương Đất Tổ. Trong xã hội hiện đại, chúng ta bắt gặp bao nhiêu biến tấu của hai loại bánh này như: Bánh chưng gạo cẩm, bánh chưng cốm, bánh chưng ngũ sắc, bánh giầy gấc, bánh giầy đỗ xanh, bánh giầy giò.. Tuy vậy, nhiều làng nghề bánh chưng, bánh giầy truyền thống ở các địa phương tại Phú Thọ vẫn giữ nguyên hương vị truyền thống từ thời cha ông.

Bánh chưng, bánh giầy từ lâu đã trở thành món ăn linh hồn của vùng đất Tổ nói riêng và người dân Việt Nam nói chung

Đặc biệt đối với người dân Phú Thọ (nay là phường Vân Phú), nghề làm bánh chưng, bánh giầy đã trở thành truyền thống văn hóa, phong tục tập quán, nghi thức riêng biệt mà không nơi nào có được. Làng Xốm ở xã Hùng Lô, thành phố Việt Trì được coi là nơi khởi phát bánh chưng dâng Vua Hùng.

Bánh chưng tại xã Hùng Lô (phường Vân Phú mới) có tiếng là ngon vì được lựa chọn kỹ các nguyên liệu từ gạo, đỗ, thịt; chọn lá dong rồi chuẩn bị (ngâm gạo, đỗ, vo gạo, pha thịt...) và quan trọng nhất là kỹ thuật gói làm sao cho chiếc bánh vừa vuông, vừa chặt. Công đoạn luộc bánh cũng quan trọng không kém. Thời gian luộc từ 6 đến 8 tiếng. Bí quyết để luộc bánh mau nhừ là khi luộc bánh cứ sau khoảng 1 giờ lại pha thêm một ít nước lã vào nồi nước đang sôi. Bánh chưng Hùng Lô còn hấp dẫn bởi sự chân tình của người dân nơi đây gắn với ngôi đình Hùng Lô cổ kính trên 300 năm tuổi. Từ năm 2017, người dân trong làng đã xây dựng thành công thương hiệu “Bánh chưng Hùng Lô” và phát triển thành làng nghề truyền thống.

Xã Hùng Lô (phường Vân Phú mới) hiện có khoảng 200 gia đình duy trì nghề gói bánh chưng theo mô hình sản xuất hàng hóa. Những nguyên liệu chính để làm ra những chiếc bánh chưng gồm lá dong, gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn. Vào mỗi dịp xuân về người dân xã Hùng Lô tất bật gói bánh chưng truyền thống phục vụ người dân và du khách thập phương về đất tổ dâng vua Hùng

Nếu như làng Xốm, xã Hùng Lô (nay là phường Vân Phú) được xem là một trong những cái nôi của nghề làm bánh chưng ở Phú Thọ thì làng Mộ Chu Hạ, phường Bạch Hạc, thành phố Việt Trì (nay là phường Thanh Miếu, tỉnh Phú Thọ) lại là địa phương nổi tiếng với nghề làm bánh giầy và hội thi giã bánh giầy dâng Vua.

Hiện nay việc sản xuất bánh vẫn duy trì giã bằng cối đá, chày tre. Đây là nét đẹp văn hóa truyền thống được gìn giữ từ đời này qua đời khác và cũng là bí quyết để làm bánh giầy thơm dẻ, trắng ngon chuẩn nhất mà không phải địa phương nào cũng làm được. Ông Đỗ Quang Lê, nghệ nhân làm bánh giầy làng nghề Mộ Chu Hạ cho biết, vào tháng Giêng và dịp Giỗ Tổ Hùng Vương hằng năm, dân trong làng lại tổ chức hội thi giã bánh giầy để ôn lại truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” và chuẩn bị những chiếc bánh giầy dẻo thơm, đậm đà dâng cúng tổ tiên.

Đây là cuộc thi được tỉnh Phú Thọ tổ chức hàng năm tại Lễ hội Đền Hùng nhằm tái hiện cuộc thi làm các lễ vật dâng cúng tổ tiên có từ thời Hùng Vương dựng nước. Đội giành giải Nhất sẽ được vinh dự thay mặt nhân dân cả nước làm sản phẩm để dâng tổ tiên đúng vào ngày Giỗ Tổ - mùng 10/3 âm lịch năm kế tiếp.

Từ tháng 5/2023, nghề làm bánh chưng, bánh giầy ở thành phố Việt Trì, huyện Cẩm Khê và huyện Tam Nông cũ đã chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Đặc biệt, sản phẩm bánh chưng Đất Tổ, xã Hùng Việt xuất sắc vượt qua hàng nghìn món ăn đặc sắc và vinh dự được Hiệp hội Văn hóa Ẩm Thực Việt Nam chứng nhận lọt Top 121 Món ẩm thực Việt Nam tiêu biểu năm 2023.