Cao Bằng là vùng đất có nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống như: Tày, Nùng, Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ...  tạo nên sự đa dạng, phong phú về bản sắc văn hóa nơi đây. Đặc biệt, Cao Bằng còn được coi là cái nôi của hát Then, đàn Tính. Đây là loại hình nghệ thuật đã gắn liền với đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc Tày, Nùng tại vùng miền núi phía Đông Bắc Bộ của đất nước.

Hát Then là một loại hình thực hành tín ngưỡng có từ lâu đời trong cộng đồng người Tày, Nùng. Trong quan niệm dân gian, “Then” nghĩa là “Thiên”, tức “Trời”, vì thế hát Then được xem là điệu hát của thần tiên truyền lại. Dù chưa xác định được chính xác thời điểm ra đời, các nhà nghiên cứu cho rằng hát Then cùng cây đàn tính đã hình thành từ đời sống lao động tập thể của người Tày cổ. Ban đầu, hát Then được dùng trong các nghi lễ cúng bái, phản ánh niềm tin tâm linh của con người khi còn phụ thuộc vào tự nhiên và số phận.

Từ thế kỷ XVI – XVII, khi triều Mạc lên đóng đô ở Cao Bằng, hát Then và đàn tính được xem như một hình thức nhã nhạc cung đình, phục vụ cho vua và các cung tần mỹ nữ. Tương truyền, có nghệ nhân hát Then từng chữa khỏi bệnh cho vua Mạc nên được tôn là người của “trời”, gọi là Thiên tử – Then. Từ đó, tiếng đàn tính và làn điệu Then trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng – vừa là phương tiện giao tiếp mang đậm bản sắc, vừa là linh hồn của nghệ thuật dân ca, dân vũ. Sau khi triều Mạc suy vong, các nghệ nhân trở về thôn bản, đem theo hơi thở cung đình hòa quyện cùng dân gian, khiến hát Then ngày càng lan tỏa, gần gũi và bền vững trong đời sống cộng đồng.

Đàn tính là nhạc cụ không thể thiếu đối với mỗi nghệ nhân hát Then

Trong sinh hoạt thường nhật của người dân Cao Bằng, hát Then vang lên ở khắp mọi nơi: trong lễ hội, dịp tết, đám cưới, mừng thọ, hay trong các nghi lễ cấp sắc, giải hạn. Ngoài Then nghi lễ mang tính tâm linh, còn có Then dân gian – những lời ca trong trẻo ca ngợi tình yêu, thiên nhiên, cuộc sống và lao động. Các bài Then chứa đựng cả yếu tố huyền thoại lẫn hiện thực, thể hiện khát vọng về cuộc sống an vui, ấm no. Nhờ đó, hát Then trở thành một di sản nghệ thuật đặc sắc, biểu tượng cho tâm hồn, trí tuệ và bản sắc văn hóa của người Tày, Nùng Cao Bằng.

Hát Then là sự tổng hòa tinh tế giữa hát, múa và đàn, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần của đồng bào miền núi phía Bắc. Trong đó, đàn tính tẩu được xem là linh hồn của điệu hát – được chế tác công phu từ vỏ bầu khô làm thân, mặt đàn bằng gỗ vông, cán đàn từ gỗ dâu tằm hay khảo quang. Dù chỉ có từ một đến ba dây, tiếng đàn tính vang lên mượt mà, ngọt ngào, hòa quyện cùng giọng Then tạo nên giai điệu vừa huyền ảo, vừa da diết.

Trong Hát Then, các nghệ sĩ Then (hay còn gọi là "thầy Then") là những người biểu diễn chính. Họ đóng vai trò như một người trung gian giữa thế giới con người và thế giới tâm linh. Hát Then thường đi kèm với các nhạc cụ truyền thống như kèn, trống, đàn gáo và được thể hiện qua giọng hát đặc trưng và giai điệu đa dạng. Các nghi lễ cúng Then và hát Then thường diễn ra trong 2 ngày đêm với các nội dung như: Lễ cúng tổ tiên, hành trình lên mời Ngọc Hoàng... Trong thời gian diễn ra nghi lễ thì phần âm nhạc luôn được biểu diễn với nhiều làn điệu phù hợp với từng phần lễ. 

Lời hát Then được chắt lọc qua bao thế hệ, mang vẻ đẹp của thơ ca dân gian – khi trữ tình, khi triết lý, vừa ca ngợi thiên nhiên, con người, vừa gửi gắm đạo lý sống. Nghe lời Then và tiếng đàn tính, người ta như thấy chính mình trong đó – mộc mạc mà sâu sắc, chân thành mà đượm tình. Khi trình diễn, nghệ nhân hát Then thường kết hợp cùng điệu múa trầu, tay cầm chùm chuông nhỏ, tạo nên tiết tấu vui tươi nhưng vẫn trang nghiêm, như cầu nối giữa con người với thế giới thần linh.

Vào ngày 12/12/2019, Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 14 của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) diễn ra tại Bogotá, Colombia đã công nhận Di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Thành tựu Kỷ lục 

Năm 2023, tại thác Bản Giốc Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) đã ghi nhận và xác lập Kỷ lục đến ban lãnh đạo tỉnh Cao Bằng với nội dung "Cội nguồn và Bản sắc Then Tính Cao Bằng” - Màn đồng diễn hát Then, đàn Tính có số lượng người tham gia đông nhất Việt Nam".

1.000 người gồm các nghệ nhân, người yêu nhạc dân tộc, học sinh, sinh viên… trong những bộ trang phục truyền thống Tày- Nùng đã biểu diễn chương trình hát then, đàn tính mang chủ đề “Cội nguồn và Bản sắc then tính Cao Bằng" bên thác Bản Giốc hùng vĩ

 

 

Đại diện Tổ chức Kỷ lục Việt Nam trao bằng xác lập Kỷ lục và huy hiệu đến ban lãnh đạo tỉnh Cao Bằng (Ảnh VietKings) 

Từ bao đời nay, hát Then, đàn Tính đã trở thành tinh hoa nghệ thuật của người Tày, Nùng, chiếm vị trí quan trọng trong kho tàng dân ca, dân vũ Việt Nam. Làn điệu Then mượt mà, tiếng đàn tính ngân vang đã in sâu trong tâm trí bao thế hệ, không chỉ là món ăn tinh thần của người bản địa mà còn là sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn du khách mỗi khi đến với vùng đất Cao Bằng.